Tôn giáo thì có nhiều nhưng tựu trung có hai hình thức chính là tôn giáo hữu thần và tôn giáo vô thần. Tôn giáo hữu thần là những tôn giáo lấy Chúa hoặc Thượng đế làm đối tượng phụng sự và có nguyện vọng trở vè với vị chủ tể ấy sau khi chết. Họ tin rằng có một vị Thượng đế sáng tạo ra vũ trụ và con người cũng như có thể quyết định vận mệnh của con người bằng cách ban thưởng hay trừng phạt. Chính điều này mà các nhà nghiên cứu cho rằng trong tôn giáo hữu thần vẫn đề cập đến khái niệm đạo đức và thực hiện nó, nhưng đó không phải là đạo đức thuần túy. Những tín đồ này thực hành đạo đức không phải vì họ thấy đạo đức là việc tốt nên làm mà chỉ vì để làm vui lòng đấng Tối cao của họ. Cũng thế họ không làm ác không phải họ thấy việc ác là không nên làm mà là họ sợ bị trừng phạt.1

Chính vì đặt vị Thượng đế ấy lên trên tất cả cho nên tín đồ của tôn giáo hữu thần rất có khuynh hướng giáo phái. Cái gọi là “yêu người bên cạnh bạn như yêu chính bạn” thật ra chỉ áp dụng đối với người cùng tôn giáo mà thôi. Còn đối với ‘ngoại đạo” thì thiếu sự bao dung. Bloom cho rằng những người không theo tôn giáo thì ít có tinh thần thiên vị , chính tôn giáo làm cho người ta trở nên thiên vị. Niềm tin tuyệt đối vào đấng Tối cao kết hợp với tư tưởng thiên giáo phái rất dễ đưa đến thái độ cực đoan và cuồng tín. Cũng theo nghiên cứu của Bloom thì có sự tương quan mạnh mẽ giữa tín ngưỡng và sự đánh bom tự sát của một số tín đồ cuồng tín. Bởi vì khi làm như thế, họ thật sự tin rằng Thượng đế của họ muốn họ giết kẻ “ngoại đạo” và nhiệm vụ với vị Thượng đế ấy là ưu tiên hàng đầu. Sự phục vụ của họ sẽ được tưởng thưởng ở cõ thiên đàng sau khi chết.

Ngược lại với tín ngưỡng hữu thần lấy đấng Tối cao làm đối tượng phụng thờ và phục vụ, những người theo tôn giáo vô thần lấy đạo đức làm “đấng Tối cao” và coi việc giúp đỡ chúng sinh là điều thiện nên làm. Người ta thực hành đạo đức không phải vì để vui lòng đấng Tối cao, việc làm ấy phát sinh từ nhu cầu trực tiếp trong mối quan hệ giữa người với người..

Điều này có thể được thấy trong câu kinh Pháp cú sau đây: ‘Ai ai cũng sợ dao gậy, ai ai cũng sợ chết, hãy lấy lòng ta suy lòng người, chớ giết chớ bảo giết. Ai ai cũng sợ dao gậy, ai ai cũng thích sống, hãy lấy lòng ta suy lòng người, chớ giết chớ bảo giết. Người nào cầu an vui cho mình mà lla5i lấy dao gậy não hại kẻ khác thì sẽ không được an vui. Người nào cầu an vui cho mìh mà không lấy dao gậy não hại kẻ khác thì sẽ được an vui”.

Tôn giáo hữu thần thường gắn liền với tính giáo điều, tôn giáo vô thần thường gắn liền với sự lựa chọn. Giáo điều là tuyệt đối tuân thủ theo những quy tắc hay điều răn được tin là mệnh lệnh của đấng Tối cao. Các tín đồ không được nghi ngờ mà chỉ làm theo không cần phải suy xét đúng hay sai. Ngược lại, tôn giáo vô thần cho phép tín đồ phân tích giáo lý để coi chúng có phù hợp hay không rồi sau đó mới thực hành. Sự suy xet và lựa chọn có thể sai nhưng đó là hành động có ý thức và trách nhiệm. Trong khi đó, giáo điều có thể đúng nhưng hành động máy móc..

Như vậy, chúng ta đã tìm hiểu một số đặc điểm về tôn giáo. Trình bày như vậy không nhằm đánh giá cái nào đúng, cái nào sai. Mỗi tôn giáo đều có cái hay. Như tín đồ của tôn giáo hữu thần, vì tin đấng Tối cao mà làm lành lánh ác thì há không phải là điều tốt hay sao. Ngược lại, những người vô thần, trời đất quỷ thần gì cũng không tin, không sợ thì có điều ác gì mà không dám làm một khi đã đánh mất lương tâm. Chúng sanh đa bệnh, Phật pháp đa phương. Tất cả tôn giáo đều cần thiết để hướng dẫn chúng sanh đi trên con đường chân chánh. Nhu cầu của con người đa dạng, một tôn giáo không thể đáp ứng được tất cả mọi khuynh hướng tín ngưỡng. Điều quan trọng là các tôn giáo cần tôn trọng lẫn nhau để mọi người đều được sống trong hòa bình an lạc. Thực tế là tôn giáo nào cũng có những người vô ngã vị tha và những người phụng sự đấng Tối cao của mình bằng cach cống hiến cả cuộc đời mình để cứu tế, giúp đỡ xã hội nói chung. Sở dĩ có sự xung đột hay chiến tranh giữa các tôn giáo là do các tín đồ đã không hiểu được thông điệp thật sự mà vị Giáo chủ của họ đưa ra.Thật ra , các tôn giáo đều dạy chúng ta phát triển đời sống tinh thần. Chúng ta không thể đạt được hạnh phúc thật sự mà không có một trái tim nhân hậu và một tâm hồn thanh thản, bất kể ta thuộc về tôn giáo nào. Nói như đức Đạt Lai Lạt Ma: “Tôn giáo chân chính là tôn giáo trong lòng người, không phải ở nơi đền thờ hay tu viện. Nếu con người có thể thực hành tôn giáo đúng nghĩa, tôn giáo của trái tim thì có thể tránh được xung đột. Nhưng nếu con người chỉ biết tôn giáo qua đền thờ hay tu viện thì khi đó xung đột bắt đầu. Có lẽ một ngày nào đó chúng ta phải vứt bỏ đền thờ và tu viện để mà cứu lấy tôn giáo”.

TRUNG HỮU

( VHPG 268 )